30/12/08

Ζητήματα Ερμηνείας - Οι συμφωνίες Μπετόβεν

[Η σημερινή είναι η πρώτη μιας σειράς αναρτήσεων που θα αναφέρεται σε ζητήματα ερμηνείας.]

Οι συμφωνίες Μπετόβεν είναι από τα έργα που υπέφεραν περισσότερο ως προς την ερμηνευτική τους προσέγγιση. Δε γνωρίζουμε πώς παίχτηκαν κατά τη διάρκεια της ζωής του συνθέτη, αλλά οι συνθήκες τότε, εξαιτίας του λίγο αριθμού προβών και του ερασιτεχνισμού των μουσικών, δεν ήταν οι καλύτερες. Μερικές δεκαετίες μετά τον θάνατό του αρχίζουμε να έχουμε τις πρώτες καλές ερμηνείες, αρχικά στο Παρίσι και μετά στο Λονδίνο.

Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα καταλυτική στην προσέγγιση των συμφωνιών ήταν η επίδραση του ιδεαλισμού του Χέγκελ. Συνοπτικά, η ανθρώπινη ιστορία είναι μια συνεχής πορεία προς την πραγμάτωση του Ιδανικού, της Ιδέας. Κάθε εποχή έχει το πνεύμα της (Zeitgeist) και μελετώντας την ιστορία μπορούμε να συμπεράνουμε που οδηγείται το πνεύμα και ποια θα είναι η καταληκτική/ ιδανική πραγμάτωσή του. Κάπως έτσι ο Μαρξ συμπέρανε πως η τελική μορφή της ανθρώπινης κοινωνίας θα είναι ο σοσιαλισμός και αποφάσισε να επιταχύνει λίγο τη διαδικασία.

Στη μουσική, ο Βάγκνερ έπεισε τους πάντες πως η τελική και αξεπέραστη μορφή της μουσικής δημιουργίας είναι και θα είναι τα Μουσικά του Δράματα και όποιος δεν το καταλάβει και προσαρμοστεί, τόσο το χειρότερο γι' αυτόν. Φροντίζοντας ο ίδιος να συνδέσει τον εαυτό του με τους μεγάλους συνθέτες των προηγούμενων εποχών, των οποίων ο ίδιος αποτελούσε την κατάληξη βέβαια, έλεγε συχνά πως η ιδέα του Μουσικού Δράματος ξεκινά από το φινάλε της δεύτερης πράξης του Ντον Τζιοβάννι του Μότσαρτ και πως ο ίδιος ο Μπετόβεν στην Ένατη Συμφωνία απορρίπτει την οργανική μουσική για να δώσει την πρωτοκαθεδρία στην ανθρώπινη φωνή και επομένως να περάσει τη σκυτάλη, σε ποιον άλλον;, στον ίδιον τον Βάγκνερ. Και "ώ τι κρίμα!" οι καημένοι οι συνθέτες δεν έζησαν την εποχή που έπρεπε να ζήσουν, οπότε ας τους βοηθήσουμε λίγο και ας αποκαταστήσουμε τα έργα τους στην ιδανική τους μορφή. Γεμίστε δηλαδή τα έργα με παραπάνω κόρνα, χάλκινα, βάλτε σαράντα βιολιά να γρατζουνάνε, διπλασιάστε τα ξύλινα και άλλα τέτοια, που πηγαίνανε πολύ πιο πέρα από την απλή προσθήκη οργάνων. Από αυτήν τη διαδικασία καταλήξαμε να ακούμε την πέμπτη συμφωνία κάπως έτσι:



Παρατηρήστε στο 2'47'' τη χρήση οκτώ κόρνων!!! Στην παρτιτούρα ο Μπετόβεν γράφει τρία. Επίσης γράφει δύο φλάουτα, όμποε κτλ και όχι τέσσερα.

Για να καταλάβει κανείς το μέγεθος και το είδος των επεμβάσεων αρκεί να κοιτάξει την εξαιρετική δίτομη έκδοση των συμφωνιών Μπετόβεν από τον Ιγκόρ Μάρκεβιτς. Στον πρώτο τόμο - ο δεύτερος περιλαμβάνει το μουσικό κείμενο - ο Μάρκεβιτς συγκεντρώνει μέτρο μέτρο τις επεμβάσεις που κάνανε οι μεγάλοι μαέστροι της εποχής του ως προς τη δυναμική, το τέμπο, την άρθρωση, την ενορχήστρωση κτλ.

(Υπάρχουν και οι συμφωνίες Μπετόβεν στην ενορχήστρωση του Μάλερ, αλλά δυστυχώς δεν τις έχω ακούσει, οπότε δεν μπορώ να σχολιάσω).

Τα τελευταία σαράντα χρόνια, το κίνημα της ιστορικά ορθής ερμηνείας έχει κάνει πολλά για να αποκαταστήσει τις αρχικές επιθυμίες του συνθέτη. Ακούσαμε τις συμφωνίες με λιγότερα έγχορδα, λιγότερο βιμπράτο, τον σωστό αριθμό κόρνων, τα αρχικά φρασαρίζματα/ αναπνοές. Σήμερα υπάρχουνε πολύ καλύτερες συγκριτικές εκδόσεις των έργων. Οι μουσικολόγοι έχουν κάνει εξαιρετική δουλειά. Ακούμε και καταλαβαίνουμε τη μουσική διαφορετικά πλέον και τολμώ να πω καλύτερα (Αυτό σηκώνει μεγάλη συζήτηση, αλλά κάντε υπομονή, έχουμε αρκετές αναρτήσεις μπροστά μας). Βέβαια, τώρα αρχίζουμε να πηγαίνουμε σε κάποιο άλλο άκρο. Για παράδειγμα, ο Ρατλ έπαιξε πέρυσι τις συμφωνίες με τη Φιλαρμονική του Βερολίνου προσθέτοντας σε αρκετές περιπτώσεις κόντρα φαγκότο, γιατί, σύμφωνα με κάποια παλιά πρακτική, το όργανο αυτό συμπεριελμβανόταν στις εκτελέσεις χωρίς να υποδεικνύεται στην παρτιτούρα (;).

Τη δεκαετία του '9ο, ο John Eliot Gardiner ηχογράφησε για την Deutsche Grammophon τις συμφωνίες με όργανα εποχής. Στα cd συμπεριέλαβε και μία πολύ ενδιαφέρουσα ομιλία για τα προβλήματα που αντιμετωπίζει κανείς όταν καλείται να ερμηνεύσει τις συμφωνίες Μπετόβεν:



Κλείνοντας θα σας βάλω να ακούσετε δύο διαφορετικές, ιστορικά πιστές ερμηνείες του α' μέρους της Ποιμενικής. Η πρώτη είναι του Gardiner:



Και η δεύτερη με τον Harnoncourt, με τον οποίο ξεκινάει ουσιαστικά η ιστορικά πιστή ερμηνεία και έναν από τους πιο σεβαστούς μουσικούς σήμερα. (Ο Harnoncourt δε χρησιμοποιεί όργανα εποχής και το κούρδισμά του είναι το μεταγενέστερο ψηλότερο):



Ποια σας αρέσει περισσότερο;

Συμπληρωματικά

Υπάρχουν δύο ζητήματα, δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα τα οποία καλό είναι να θιγούν. Το πρώτο είναι το ζήτημα του τέμπο. Ο μετρονόμος Μέλτσελ (ΜΜ στην αρχή κάθε έργου) εφευρέθηκε το 1816 και ο Μπετόβεν ήταν ο πρώτος συνθέτης που άρχισε να δίνει μετρονομικές οδηγίες. Όσο καιρό ακούγαμε Μπετόβεν στην ρομαντική του εκδοχή τα τέμπι που υποδείκνυε ο Μπετόβεν ήταν απλώς αδύνατα. Συγκρίνετε οποιαδήποτε ερμηνεία από Φουρτβένγκλερ, Κάραγιαν ή κάποιον άλλον παλιό μαέστρο και θα δείτε πως τα τέμπι τους είναι πολύ βραδύτερα από αυτά που υποδεικνύει ο Μπετόβεν. Η διαφορά αυτή, όπως και η επόμενη, δικαιολογούνταν ως εξής: Ο Μπετόβεν το 1817 ήταν ήδη κουφός και δεν είχε ακριβή αντίληψη της μουσικής του. Μόλις τα τελευταία τριάντα χρόνια, όταν δηλαδή αραιώσανε οι ορχήστρες και άρχισαν να χρησιμοποιούνται οι παλιές τεχνικές δοξαριού ακούστηκαν οι συμφωνίες με τα τέμπι του συνθέτη.

Το δεύτερο παράδειγμα, άλλη μια περίπτωση κωφώσης, έχει να κάνει με την επανέκθεση του α' μέρους της όγδοης συμφωνίας. Εκεί το θέμα παρουσιάζεται από τα τσέλα και τα κοντραμπάσα, ενώ τέσσερεις οκτάβες πιο πάνω τα βιολιά παίζουν τρέμμολο σε fff. Εννοείται πως το θέμα είναι αδύνατο να ακουστεί. Το τι επεμβάσεις έχει υποστεί το συγκεκριμένο σημείο δε λέγεται. Και πάλι, μόνο τελευταία σκεφτήκαμε πως ενδεχομένως ο Μπετόβεν ήθελε ακριβώς αυτό το εφφέ και ακούσαμε επιτέλους διαφορετικά αυτό το σημείο.

10 σχόλια:

Rowlf είπε...

Εξαιρετικά, Chef, εξαιρετικά!

Ψηφίζω Harnocourt δαγκωτό.

Δεν ξέρω με τι σκέφτεσαι να ασχοληθείς στη συνέχεια αυτών σου των αναρτήσεων, αλλά νομίζω ότι θα ήταν απαραίτητη μια ανάρτηση για τα εγγενή προβλήματα της ερμηνείας (αυτά που προκύπτουν έτσι κι αλλιώς από την σημειογραφία και τις ατέλειές της για να εξεταστούν κατόπιν και οι αλλαγές που έφερε η αποκατάσταση του μουσικού κειμένου με τις κριτικές εκδόσεις κτλ)

The Schwedisch Chef είπε...

Ευχαριστώ πολύ για το θετικό σχόλιο. Τα εγγενή προβλήματα σκόπευα να τα θέσω μέσα σε αυτές τις αναρτήσεις, αλλά ίσως να αξίζουν τελικά μια ξεχωριστή ανάρτηση. Η παράδοση των κριτικών εκδόσεων είναι όμως ένα ιδιαίτερα δύσκολο θέμα το οποίο δεν γνωρίζω σε βάθος, σκοπεύω όμως να πω επιγραμματικά κάποια πράγματα για να αποσαφηνιστούν ορισμένα σημεία.

Ιωσήφ Συντυχάκης είπε...

Χρόνια σας Πολλά, αγαπητοί συντελεσταί της ιστοσελίδος αυτής! Και μόνη η ύπαρξι μιας τέτοιας μουσικής αποδεικνύει την ύπαρξι και του Θεού! Αληθώς πεφωτισμένος ο Βεετοβένιος και θεόπνευστος η μουσική του! Και χάρι στην αξιόλογο προσπάθειά σας η μουσική αυτή θα διαδίδεται! Υγιαίνετε εν Κυρίω και Ευτυχές το 2009!

The Schwedisch Chef είπε...

Αγαπητέ κ. Συντυχάκη,
να υποθέσω πως, εφόσον αυτή η μουσική "αποδεικνύει την ύπαρξι και του Θεού!", ο διάβολος ήδη υπάρχει.
Καλή Πρωτοχρονιά

saetiger είπε...

Συγχαρητήριαν διὰ τὴν ἀνάρτησίν σας εἰς τὸν κυβερνοχῶρον. Πλὴν ὅμως ὀφείλω νὰ σᾶς ἐπιπλήξω, ὡς μεγαλύτερός τε καὶ σοφώτερος, διὰ τὴν ἀπαράδεκτον συνδρομήν, στήριξίν τε καὶ ὑποστήριξην τοῦ αἱρετικού, πόρνου, μοιχοῦ τε καὶ κωφοῦ συνθέτου Βεετοβένου. Οὐδὲν χρείαν ἔχομεν, κύριοι, τῶν δυτικών ἀκουσμάτων κωφῶν τε καὶ πλάνων συνθετῶν, ἀλλὰ μόνον τῶν λιγύων μελῳδιῶν τε καὶ ἰσοκρατημάτων τοῦ ἀρχαιοελληνικοῦ τε καὶ βυζαντινοῦ ἡμῶν θεοπνεύστου μέλους, ὃ πάλει τε καὶ εὐφραίνει πᾶν εὐήκοον οὖς φυλάττον ἡμᾶς ἀπὸ πᾶσαν νόσον καὶ πᾶσαν μαλακίαν.

saetiger είπε...

Συγχαρητήριαν διὰ τὴν ἀνάρτησίν σας εἰς τὸν κυβερνοχῶρον. Πλὴν ὅμως ὀφείλω νὰ σᾶς ἐπιπλήξω, ὡς μεγαλύτερός τε καὶ σοφώτερος, διὰ τὴν ἀπαράδεκτον συνδρομήν, στήριξίν τε καὶ ὑποστήριξην τοῦ αἱρετικού, πόρνου, μοιχοῦ τε καὶ κωφοῦ συνθέτου Βεετοβένου. Οὐδὲν χρείαν ἔχομεν, κύριοι, τῶν δυτικών ἀκουσμάτων κωφῶν τε καὶ πλάνων συνθετῶν, ἀλλὰ μόνον τῶν λιγύων μελῳδιῶν τε καὶ ἰσοκρατημάτων τοῦ ἀρχαιοελληνικοῦ τε καὶ βυζαντινοῦ ἡμῶν θεοπνεύστου μέλους, ὃ πάλει τε καὶ εὐφραίνει πᾶν εὐήκοον οὖς φυλάττον ἡμᾶς ἀπὸ πᾶσαν νόσον καὶ πᾶσαν μαλακίαν.

Ιωσήφ Συντυχάκης είπε...

Δεν ξέρετε πόσο πολύ χαίρομαι που ευρίσκω ανθρώπους να χρησιμοποιούν τον πολυτονικόν σύστημα! Μακάρι να ήξευρα κι εγώ πώς να εφαρμόζω τα αρχαία τονικά σημεία, κληροδοτηθέντα υπό του Θουκυδίδου και του Ξενοφώντος και του Δημοσθένους προς ημάς, διά του υπολογιστού! Αλλά, αγαπητέ συσχολιαστά, ο Βεετοβένιος, μολονότι αιρετικός, δεν έπραττεν άλλον τι, παρά να συνεχίζη την παράδοσιν του αρχαιοελληνικού και βυζαντινού μέλους - οι σημαντικότεροι Έλληνες γνώσται της μουσικής αναγνωρίζουν την τεραστία συμβολή της βυζαντινής παραδόσεως, μεταλαμπαδευθείσης άμα τη πτώσει της Βασιλευούσης εις την Δύσι, διά την ανάπτυξι της δυτικοτρόπου γραφής. Πάμπολλα είνε τα σχετικά συγγράμματα και ο επιμελής αναγνώστης ουδόλως θα δυσκολευθή να τα εύρη! Υγίαινε εν Κυρίω!

saetiger είπε...

Ἀγαπητὲ κύριε Συντυχάκη, δὲν ἠμπορῶ παρὰ νὰ συμφωνήσω τελικῶς μὲ τὰς περὶ τοῦ Βεετοβένου καίριες παρατηρήσεις σας, πλὴν ὅμως, φεῦ, θὰ διαφωνήσω μὲ τὸ περὶ πολυτονικοῦ ἐπιχείρημά σας. Ὁ Ξενοφών, ὁ Θουκυδίδης καὶ ὁ Δημοσθένης οὐδέποτε ἐχρησιμοποίησαν οὔτε και ἐγνώριζαν τόνους, διότι οἱ τελευταῖοι εἰσήχθησαν εἰς τὴν ἑλληνιστικὴν ἐποχὴν ὑπὸ αὐλικῶν τινων καὶ χασομέρηδων φιλολόγων. Ἐπλανῶντο λοιπὸν πλάνην οἰκτρὰν οἱ κλασικοὶ ἀρχαῖοι. Ἀλλὰ τί νὰ περιμένει κανεὶς ἀπὸ τὸν μισθοφόρον καιροσκόπο Ξενοφῶντα, τὸν ἄθεον ὀρθολογιστὴν Θουκυδίδην καὶ τὸν ἀντιμακεδόνα ῥήτορα Δημοσθένη. Ὅλοι τους τῶρα δικαίως καίγονται εἰς τὰ καζάνια τῆς κολάσεως.

mahler76 είπε...

καλέ μου Chef χαίρομαι που πίνω το πρωινό καφεδάκι μου διαβάζοντας αυτή την ανάρτηση. Εξαιρετική πραγματικά και μου δίνει και ένα ακόμα "πάτημα" για κάτι που από καιρό ήθελα να γράψω (τώρα πότε θα βρώ το χρόνο αυτό είναι άλλο θέμα. Πάω να διαβάσω και το μέρος 2ο.
Καλημέραααα

mahler76 είπε...

όσο για τις 2 ποιμενικές, προτιμώ την 2η με την μουσική διεύθυνση του Harnoncourt.