Παραλλαγές για μια πόρτα κι έναν στεναγμό

Ένα από τα θέματα με τα οποία ασχολείται η θεωρία της ηλεκτροακουστικής μουσικής έχει να κάνει με τη σχέση της αισθητικής πληροφορίας και της προέλευσης του ήχου, και τους διαφορετικούς τρόπους που αυτές οι έννοιες μπορεί να προσεγγιστούν από έναν ακροατή.

Για παράδειγμα, ο ήχος μιας σταγόνας νερού που στάζει, είναι συνδεδεμένος με πολύ συγκεκριμένες εικόνες και έννοιες. Όχι μόνον αυτό αλλά ακόμα περισσότερο το γεγονός πως όταν ακούμε αυτόν τον ήχο τον αναγνωρίζουμε, αναγνωρίζουμε την προέλευσή του, ξέρουμε τι ακούμε, δε χρειάζεται να μας πει κάποιος τι ήταν, υπάρχει με άλλα λόγια σημασιακή πληροφορία η οποία μάλιστα κυριαρχεί. Aπό τη στιγμή λοιπόν που σε έναν ήχο γίνεται αντιληπτή κάποια σημασιακή πληροφορία (πχ καταλάβουμε ότι ακούμε το φύσημα του αέρα) το συνηθέστερο δεν καθόμαστε να προσέξουμε τις υπόλοιπες ιδιότητες αυτού του ήχου, το μυαλό μας τον έχει αναγνωρίσει, τον έχει τακτοποιήσει και δεν ασχολείται περισσότερο μαζί του.

Το ενδιαφέρον σημαντικού κομματιού της σύγχρονης μουσικής για τους ήχους που προέρχονται από την καθημερινότητά μας ήταν ένα σημείο που δυσκόλευε πάντα το κοινό που πηγαίνοντας σε μια συναυλία προσδοκά να ακούσει “μουσική” όχι “θορύβους, πόρτες, παράθυρα και λοιπά κλαπατσίμπαλα”. Μπορεί ο John Cage καθισμένος δίπλα από το παράθυρό του να έβρισκε πιο ενδιαφέροντες τους ήχους της κίνησης στο δρόμο από μια Συμφωνία του Beethoven ή ο Γιάννης Ξενάκης να εξηγούσε πόσο του άρεσε να παρατηρεί τον ήχο του πλήθους στο γήπεδο αλλά η παρατήρηση της αισθητικής ποιότητας αυτών των ηχητικών γεγονότων δεν είναι κάτι που βρίσκεται στη φύση μας. Πολύ απλά το μυαλό μας από μόνο του δεν ακούει έτσι, δεν εστιάζει εκεί. Πρέπει κανείς να εκπαιδευτεί και να καταβάλει συνειδητή προσπάθεια για να προσέχει αυτά τα πράγματα. Σε αυτό το σημείο εντοπίζονται ταυτόχρονα κάποια από τα δυνατά σημεία αλλά και οι αδυναμίες της avant garde. Από τη μια κατάφερε να υπερβεί κάποια όρια, από την άλλη πάντα θα υπάρχει ένα σημαντικό κομμάτι του κόσμου που είτε δε θα μπορεί είτε δε θα θέλει να ξεπεράσει αυτά τα όρια.

Listen (τίτλοι και σημειώματα)

Traveling through English-speaking countries I always meet people who ask me to listen. "Now, listen" they invariably say, "listen to me", as they call for attention, warn me, or implore me. I want to say "listen" as it is seldom said — in a musical connotation. Listen to the sound of the piano. Our environment is full of living-room pianos of great value, beautiful to look at but never really intended to be listened to.

In "Listen" I am trying to create a situation within the limitations of the piano, making some aspects of the sound from this black box truly audible. What I want to explore is the situation of people listening and in the process of listening having also the possibilities of choice. That is why the work is full of repeated passages: so many choices are available to the listener — enough choices of listening for everybody.

The piece utilizes the differences in the length of strings and uses the extreme registers of the piano — very high and very low or right in the middle. The duration of the string vibrations creates a collision of echoes as the vibrations die away. Then the pianist stops playing this process of tonal blend, and disintegration continues within the piano itself, creating the moment of 'Listen'.

Arne Nordheim

Πιάνο παίζει ο Einar Steen-Nokleberg, ηλεκτρονικά Mats Claesson.

Listen.mp3

Listen - Inside Outside.mp3

Θρίλερ

Πριν μερικούς μήνες αγόρασα το δίσκο του νέου και ανερχόμενου πιανίστα Wilhem Latchoumia με έργα για πιάνο και ηλεκτρονικούς ήχους και ήταν από τις λίγες φορές που χάρηκα τόσο το παίξιμο ενός πιανίστα της σύγχρονης γαλλικής σχολής. Σήμερα μου ήρθε η παρτιτούρα ενός από τα έργα του άλμπουμ που με ενδιέφερε και κάθομαι και τη μελετάω. Το παίξιμο του Latchoumia αποκαλύπτει όχι μόνο έναν εντυπωσιακό δεξιοτέχνη του πιάνου, αλλά και έναν μουσικό ικανό να δώσει πειστικές και συγκινητικές ερμηνείες σε ένα ρεπερτόριο που ελάχιστοι μουσικοί έχουν τα εφόδια να εμβαθύνουν. Υπάρχει όμως ακόμα ένα στοιχείο που μου έκανε πολύ θετική εντύπωση στο παίξιμο του Latchoumia: κάτι που μοιάζει με ―δειλή έστω― επιστροφή του ηχοχρώματος στην ερμηνεία σύγχρονης μουσικής για πιάνο.



Ας εξηγήσω τι εννοώ με την τελευταία παρατήρηση: Η "ζημιά" με το πως η μουσική πρωτοπορία αντιμετώπισε το πιάνο και τις δυνατότητές του ως μουσικό όργανο ξεκίνησε ―όσο βέβαια είναι δυνατόν να εντοπιστεί συγκεκριμένα κάτι τέτοιο― σε μεγάλο βαθμό από το Darmstadt. Η μουσική συνθετών όπως ο Pierre Boulez και ο Karlheinz Stockhausen* απαιτούσε μια τελείως διαφορετική αντιμετώπιση του οργάνου. Σε έργα όπως οι Structures ή τα Klavierstücke το μουσικό ενδιαφέρον επικεντρώνεται στην φόρμα. Χρειάζεται ένα παίξιμο που να μην επιβαρύνει με πρόσθετα στοιχεία την οριακή πολυπλοκότητα της γραφής. Καθαρό, απλό παίξιμο, ακριβές όσο τίποτε άλλο. Στο νέο αυτό μουσικό στιλ δεν χρειάζονται και μάλιστα απορρίπτονται σχεδόν όλες οι λεκτικές περιγραφές επάνω στην παρτιτούρα με τις συνέπειες που αυτό έχει στην εκτέλεση (τι θα πει allegro; είναι κάτι που ο καθένας μπορεί να το καταλάβει διαφορετικά, δεν είναι σαφές τι ακριβώς πρέπει να κάνει ο μουσικός· ομοίως οδηγίες όπως en dehors, espressivo, teneramente κτλ εξαφανίζονται καθώς ακυρώνεται η όποια σημασία τους· ο συνθέτης σημειώνει μόνο πράγματα που όλοι καταλαβαίνουν χωρίς αμφιβολία ότι σημαίνουν ακριβώς το ίδιο σε μια προσπάθεια να εκσυγχρονιστεί και να συστηματοποιηθεί τόσο η σημειογραφία όσο και η μουσική έκφραση). Αυτά βέβαια δεν αφορούσαν αποκλειστικά στο πιάνο. Σχεδόν ταυτόχρονα και σε μεγάλο βαθμό εξαιτίας των νέων ηχητικών κόσμων που ανοίχτηκαν από την άφιξη της ηλεκτρονικής και της συγκεκριμένης μουσικής, οι συνθέτες άρχισαν να δείχνουν ανανεωμένο ενδιαφέρον για το ηχόχρωμα μέσα όμως στο καινούριο πλαίσιο της "εκλογίκευσης" της σημειογραφίας και της εκτελέσης. Έτσι άρχισε η τάση αυτή της σύγχρονης μουσικής που και σήμερα συνεχίζεται με την ίδια αμείωτη ένταση για εξερεύνηση και διεύρυνση των τεχνικών δυνατοτήτων και εκφραστικών μέσων των μουσικών οργάνων. Όμως σε ό,τι αφορά το πιάνο η διεύρυνση αυτή κινήθηκε προς κατευθύνσεις που είχαν δείξει λίγο νωρίτερα συνθέτες όπως ο John Cage με το προετοιμασμένο πιάνο. Το παίξιμο στο κλαβιέ έμεινε στη μονοδιάστατη αυστηρή αρχική προσέγγιση της νέας μουσικής. Στη σύγχρονη πιανιστική εκτέλεση η κυρίαρχη αντίληψη ήταν (και σε πολύ μεγάλο βαθμό είναι ακόμη) ότι το παίξιμο στο κλαβιέ του πιάνου μπορεί να μας δώσει ένα και μοναδικό ηχόχρωμα (άντε το πολύ δυο με τη χρήση της σουρντίνας). Βέβαια όλοι οι πιανίστες ξέρουν ότι αυτό δεν είναι αληθές. Υπάρχουν διαφορετικές ηχοχρωματικές διαβαθμίσεις που ένας πιανίστας μπορεί να επιτύχει παίζοντας στο κλαβιέ (είτε με τη βοήθεια των πεντάλ είτε χωρίς αυτή), απλά είναι πολύ δύσκολο να περιγραφούν τεχνικά, να επαναληφθούν με ακρίβεια ―ειδικά από όργανο σε όργανο― και (το πιο μικρό από τα προβλήματα) να σημειωθούν στην παρτιτούρα, δηλαδή σε αντίθεση με άλλα όργανα όπου αυτά έχουν ήδη συμβεί και είναι πια σε ευρεία χρήση στο πιάνο αποδεικνύεται πολύ δύσκολη η συστηματοποίηση αυτών των λεπτών διακυμάνσεων του ήχου. Αυτό οδήγησε στο να βγουν γενιές πιανιστών με ειδίκευση στη νέα μουσική που έχουν διδαχθεί αυτή τη μονοδιάστατη προσέγγιση του πιανιστικού ήχου ως απαράβατο κανόνα. Οι μουσικοί αυτοί έχουν εντυπωσιακές δεξιοτεχνικές ικανότητες αλλά ο ήχος τους όταν παίζουν έργα που δεν ανήκουν άμεσα στις σχολές που γέννησαν αυτό το παίξιμο ακούγεται επιφανειακός και ψεύτικος. Το παίξιμό τους ακούγεται ακόμα πιο ανεπαρκές σε έργα παλαιότερης μουσικής όπου οι συνθέτες σημείωναν ακόμα με λεκτικούς προσδιορισμούς υφολογικές και εκφραστικές οδηγίες, οδηγίες στις οποίες οι μουσικοί αυτοί συχνά δεν γνωρίζουν πως να ανταποκριθούν. Μουσική της γαλλικής σχολής των αρχών του 20ου αιώνα (Debussy, Ravel κτλ) που στηρίζονταν σε μεγάλο βαθμό στην ικανότητα των μουσικών να καταλαβαίνουν τέτοιες οδηγίες και να διαφοροποιούν σύμφωνα με αυτές το φραζάρισμα και τον ήχο τους ακούγεται απίστευτα άσχημα όταν παίζεται από σύγχρονους πιανίστες. Αλλά ακόμα και νέοι συνθέτες που προέρχονται από την γαλλογερμανική σχολή έχουν αρχίσει εδώ και καιρό να έχουν μια πιο χειρονομιακή γραφή στην οποία αυτή η ξερή προσέγγιση του πιανιστικού ήχου δεν αρκεί για να αποδώσει τη μουσική σκέψη.

Το έργο του νέου Γάλλου συνθέτη Pierre Jodlwoski, "Série noire, Thriller" για πιάνο και υλικό προετοιμασμένο σε ηλεκτρονικό υπολογιστή, που σας βάζω να ακούσετε είναι από τις ωραιότερες στιγμές του άλμπουμ του Latchoumia και ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Αρθρώνεται ένας ιδιαίτερα έξυπνος και εκφραστικός, χειρονομιακός μουσικός λόγος. Παρατηρήστε τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται ο διάλογος πιάνου και ηλεκτρονικών, τις ηχητικές/μουσικές φράσεις που λειτουργούν σα χειρονομίες που μας λένε μια ιστορία. O συνθέτης σημειώνει στις οδηγίες προετοιμασίας στην παρτιτούρα: "…a kind of story seems to guide the project: a man has disappeared, somebody is searching for him, when we find him, he's the victim of a frame-up, forever separated from those who love him…". Το έργο στηρίζεται και χρησιμοποιεί αποσπάσματα από ταινίες των David Lynch, Jean-Luc Godard και Terry Gilliam. Για την ερμηνεία του Latchoumia ήδη είπα στην αρχή τη γνώμη μου.

(Συμβουλή ακρόασης ―πάλι θα μου την πει ο Statler: βρείτε ένα καλό ζευγάρι ηχείων ή ακουστικών ―προτιμότερο το δεύτερο― και βάλτε σε σχετικά δυνατή ένταση ώστε να μπορέσετε να απολαύσετε καλύτερα τις λεπτομέρειες με τις οποίες είναι γεμάτο αυτό το κομμάτι)

Série noire, Thriller pour piano et bande.mp3

---------------------
* Θα μπορούσε κανείς να παρατηρήσει ότι και συνθέτες τόσο διαφορετικοί όσο ο Ξενάκης ή ο Cage μπορεί να παίζονται παρομοίως. Παρόλα αυτά δεν είναι αναγκαιότητα της μουσικής αυτών των συνθετών το στιλ αυτής της πιανιστικής εκτέλεσης.